BBF Planter ने करा सोयाबीनची पेरणी; बियाणांची ३०% बचत आणि हमखास बंपर कमाई, वाचा सविस्तर…

महाराष्ट्रातील खरीप हंगामाचा राजा म्हणून सोयाबीन पिकाकडे पाहिले जाते. मराठवाडा, विदर्भ आणि पश्चिम महाराष्ट्रातील लाखो शेतकऱ्यांचे आर्थिक गणित या एका पिकावर अवलंबून आहे. परंतु, गेल्या काही वर्षांत निसर्गाचे चक्र पूर्णपणे बदलले आहे. कधी जून-जुलै महिन्यात सलग महिनाभर पडणारा मुसळधार पाऊस (अतिवृष्टी), तर कधी ऑगस्ट-सप्टेंबरमध्ये ऐन शेंगा भरण्याच्या संवेदनशील अवस्थेत पडणारा ३ ते ४ आठवड्यांचा मोठा खंड (दुष्काळ सदृश परिस्थिती); या अस्मानी संकटामुळे सोयाबीनची उत्पादकता एकरी ३ ते ४ क्विंटलवर येऊन ठेपली आहे. परिणामी, लागवडीचा खर्चही निघणे कठीण झाले आहे.

या जागतिक हवामान बदलाच्या (Climate Change) आव्हानावर मात करण्यासाठी आणि शेतकऱ्यांचा उत्पादन खर्च कमी करून नफा दुप्पट करण्यासाठी महाराष्ट्र शासन, कृषी विभाग आणि राज्यातील सर्व कृषी विद्यापीठांनी (राहुरी, अकोला, परभणी व दापोली) संयुक्तपणे BBF (Broad Bed Furrow) म्हणजेच ‘रुंद वरंबा-सरी’ तंत्रज्ञानाचा वापर करण्याची अत्यंत महत्त्वपूर्ण शिफारस केली आहे.

Soyabean BBF Technology हे तंत्रज्ञान नेमके काय आहे, त्याची शास्त्रीय पद्धत कशी आहे आणि ते पारंपरिक शेतीपेक्षा कसे आणि किती पटीने फायदेशीर ठरते, याचे संपूर्ण अर्थशास्त्र सांगणारा हा विशेष मार्गदर्शक लेख.

१. काय आहे हे BBF (रुंद वरंबा-सरी) तंत्रज्ञान?

पारंपरिक शेतीमध्ये शेतकरी सपाट वाफ्यावर किंवा साध्या ट्रॅक्टरचलित/बैलचलित तिफणीने सलग पेरणी करतात. यामध्ये दोन ओळींत अंतर कमी असते आणि संपूर्ण शेत सपाट राहते.

याउलट, BBF तंत्रज्ञानामध्ये एका विशेष विकसित केलेल्या बीबीएफ प्लांटर (BBF Planter) यंत्राच्या साहाय्याने शेतात एकाच वेळेस दोन अत्यंत महत्त्वाच्या प्रक्रिया होतात:

1. रुंद वरंबा (Broad Bed): जमिनीवर साधारणपणे ४ ते ५ फूट (१२० ते १५० सेंटीमीटर) रुंदीचा आणि गादीवाफ्यासारखा वर उचललेला वरंबा तयार होतो. या वरंब्यावर सोयाबीनच्या ४ ओळी (३० किंवा ४५ सेंमी अंतरावर) पेरल्या जातात.

2. बाजूच्या सऱ्या (Furrows): या वरंब्याच्या दोन्ही बाजूंना ३० ते ४५ सेंटीमीटर रुंदीची आणि अर्धा फूट खोल अशी सरळ सरी (नाली) तयार होते.

थोडक्यात सांगायचे तर, पिकाला वाढण्यासाठी मऊ, भुसभुशीत आणि उंच गादीवाफा मिळतो आणि अतिरिक्त पाणी किंवा कोरडेपणा व्यवस्थापनासाठी बाजूला हक्काची सरी मिळते.

२. कृषी विद्यापीठांची अधिकृत शिफारस आणि पेरणीपूर्व पूर्वतयारी

कृषी विद्यापीठांच्या संशोधनानुसार, सोयाबीनचे अपेक्षित आणि विक्रमी उत्पादन घ्यायचे असेल, तर केवळ तंत्रज्ञान वापरून चालत नाही, तर त्यासोबत काही मूलभूत कृषी सूत्रांचे तंतोतंत पालन करावे लागते.

अ) जमिनीची निवड आणि मशागत

सोयाबीनसाठी मध्यम ते भारी, चांगला सेंद्रिय कर्ब असणारी आणि पाण्याचा निचरा होणारी जमीन उत्तम मानली जाते. उन्हाळ्यात जमीन खोल नांगरून तापू द्यावी. मे महिन्याच्या अखेरीस कुळवाच्या दोन पाळ्या देऊन ढेकळे फोडून जमीन समतल करावी. पेरणीपूर्वी प्रति एकरी किमान २ ते ३ टन चांगले कुजलेले शेणखत किंवा कंपोस्ट खत जमिनीत मिसळणे अत्यंत आवश्यक आहे.

ब) बियाणे निवड आणि उगवण क्षमता चाचणी

बाजारामधून बियाणे आणल्यानंतर किंवा घरचे बियाणे वापरताना त्याची उगवण क्षमता (Germination Capacity) किमान ७०% पेक्षा जास्त आहे की नाही, हे तपासण्यासाठी १०० दाणे गोणपाटावर ओले करून उगवून पहावेत. उगवण क्षमता कमी असल्यास बियाणांचे प्रमाण त्या प्रमाणात वाढवावे लागते. महाबीज किंवा विद्यापीठांनी शिफारस केलेल्या सुधारित वाणांचीच (उदा. KDS-726 फुले किमया, JS-335, MAUS-158 इ.) निवड करावी.

क) ‘बीजप्रक्रिया’ हाच खरा संरक्षणात्मक कवच

शेतकरी अनेकदा बीजप्रक्रिया टाळतात, ज्यामुळे सुरुवातीच्या काळातच बुरशीजन्य रोग आणि कीड पिकाचा फडशा पाडतात. कृषी विद्यापीठाने सुचवलेली त्रिस्तरीय बीजप्रक्रिया खालीलप्रमाणे करावी:

१. रासायनिक बुरशीनाशक: प्रति किलो बियाणास ३ ग्रॅम Electron, थायरम किंवा कार्बेन्डाझिम (किंवा कार्बोक्सिन ३७.५% + थायरम ३७.५%).
        ↓ (२ तास सुकवणे)
२. कीटकनाशक (खोडमाशीसाठी): थायामेथोक्साम ३० एफ.एस. (१० मिली प्रति किलो बियाणे).
        ↓ (सावलीत सुकवणे)
३. जैविक जिवाणू संवर्धन: रायझोबियम (नत्र स्थिरीकरणासाठी) आणि पी.एस.बी. (स्फुरद विरघळवणारे जिवाणू) प्रत्येकी २५ ग्रॅम प्रति किलो बियाणे.

टिप: जैविक खतांची प्रक्रिया सर्वात शेवटी करावी आणि बियाणे कधीही कडक उन्हात सुकवू नये, सावलीतच सुकवावे.

३. BBF तंत्रज्ञान सोयाबीन उत्पादकांसाठी ‘वरदान’ का ठरतेय? (शास्त्रीय फायदे)

हे तंत्रज्ञान केवळ पेरणीची पद्धत बदलत नाही, तर ते शेतातील सूक्ष्म हवामान (Micro-climate) आणि जल-मृद संधारणाचे काम चोख बजावते. याचे मुख्य फायदे खालीलप्रमाणे वर्गीकृत करता येतील:

१. अस्मानी संकटात पिकाचे रक्षण (In-situ Moisture Conservation)

• अतिवृष्टीच्या काळात (Waterlogging): जेव्हा सलग ३-४ दिवस मुसळधार पाऊस पडतो, तेव्हा सपाट शेतात पाणी साचून राहते. सोयाबीनच्या मुळांना ऑक्सिजन मिळत नाही, ज्यामुळे मुळे सडतात, झाडे पिवळी पडतात आणि त्यांची वाढ खुंटते. BBF पद्धतीमध्ये वरंब्यावर पिकाची मुळे असल्याने ती पाण्याच्या पातळीच्या वर राहतात. अतिरिक्त पाणी सऱ्यांमधून अतिशय वेगाने आणि सुरक्षितपणे शेताबाहेर वाहून जाते. याला ‘उत्कृष्ट निचरा पद्धत’ म्हणतात.

• पावसाच्या प्रदीर्घ खंडाच्या काळात (Moisture Stress): जेव्हा ऑगस्ट किंवा सप्टेंबरमध्ये पावसाचा १५ ते २० दिवसांचा मोठा खंड पडतो, तेव्हा या सऱ्यांमधील मातीने शोषून घेतलेला ओलावा कामी येतो. सऱ्यांमुळे जमिनीत पाऊस पडताना पाणी वेगाने वाहून न जाता तिथेच जिरते (Water Harvesting). हा साठलेला भूगर्भातील ओलावा ‘कॅशिलरी ॲक्शन’ (उर्ध्वगामी गती) द्वारे वरंब्याकडे सरकतो आणि दुष्काळी स्थितीतही सोयाबीन हिरवेगार राहते.

२. महागड्या बियाणांची थेट ३० टक्क्यांपर्यंत बचत

आज बाजारात सोयाबीनच्या चांगल्या बियाणांचे दर गगनाला भिडले आहेत. पारंपरिक पद्धतीत शेतकरी एकरी २५ ते ३० किलो बियाणे वापरतात, ज्यामुळे झाडांची संख्या दाट होते आणि स्पर्धा वाढून उत्पादन घटते. बीबीएफ प्लांटर यंत्रामध्ये बियाणे टाकण्याची यंत्रणा अचूक असते. दोड दाण्यांमधील अंतर (५ ते ७ सेंमी) आणि योग्य खोली (३ ते ५ सेंमी) राखली गेल्याने एकरी केवळ १८ ते २० किलो बियाणे प्रकारे होते. यामुळे थेट बियाणांवरील खर्चात मोठी बचत होते.

३. ‘बॉर्डर इफेक्ट’ (Border Effect) मुळे प्रकाशसंश्लेषण वेगात

वनस्पती शास्त्रानुसार, ज्या झाडांना भरपूर सूर्यप्रकाश आणि मोकळी हवा मिळते, त्यांची वाढ उत्तम होते. BBF मध्ये दर ४ ओळींनंतर एक मोठी मोकळी सरी असते. यामुळे संपूर्ण शेतातील प्रत्येक झाडाला, विशेषतः कडेच्या ओळींमधील झाडांना भरपूर सूर्यप्रकाश मिळतो. याला ‘बॉर्डर इफेक्ट’ म्हणतात. यामुळे झाडाला जमिनीपासूनच फांद्या फुटतात (Branching), फुलगळ कमी होते आणि शेंगांची संख्या प्रचंड वाढते.

४. शेतीकामात कमालीची सुलभता आणि मजुरांच्या खर्चात बचत

या पद्धतीमध्ये तयार होणाऱ्या सऱ्या या शेतात फिरण्यासाठी नैसर्गिक मार्ग (Walkways) म्हणून काम करतात.

• तण नियंत्रण: ट्रॅक्टरचलित बीबीएफ यंत्राने सुरुवातीच्या काळात सऱ्यांमधून कोळपणी करणे अत्यंत सोपे जाते.

• फवारणी आणि खत व्यवस्थापन: पिकावर कीटकनाशकांची फवारणी करताना किंवा पाठीवरील स्प्रेअर घेऊन चालताना पिका तुडवले जात नाही. मजुरांना चालणे सोपे झाल्याने वेळेची आणि मजुरीची बचत होते.

४. थेट तुलना आणि अर्थशास्त्र: पारंपरिक पद्धत वि. BBF तंत्रज्ञान

शेतकरी बांधवांनो, कोणत्याही नव्या तंत्रज्ञानाचा स्वीकार करताना त्याचा खिशावर काय परिणाम होतो, हे पाहणे महत्त्वाचे आहे. महाराष्ट्र कृषी विभागाने राज्यभरात घेतलेल्या हजारो प्रात्यक्षिकांवरून सिद्ध झालेले एकरी आर्थिक गणित खालीलप्रमाणे आहे:

५. खत आणि पाणी व्यवस्थापनाचे अचूक सूत्र

सोयाबीन हे द्विदल आणि गळित धान्य पीक असल्याने त्याला नत्रापेक्षा स्फुरद आणि गंधकाची (सल्फर) जास्त गरज असते.

• खतांचा डोस: पेरणीच्या वेळीच बीबीएफ यंत्राच्या खत पेटीतून प्रति एकरी ३० किलो नत्र, ३० किलो स्फुरद आणि ६० किलो पालाश द्यावे. यासाठी ‘१०:२६:२६’ किंवा ‘१२:३२:१६’ ही मिश्र खते उत्तम ठरतात. सोबत प्रति एकरी १० किलो बेन्टोनाईट सल्फर नक्की टाकावे, यामुळे सोयाबीनच्या दाण्यातील तेलाचे आणि प्रथिनांचे प्रमाण वाढून दाणा टपोरा आणि चमकदार बनतो, ज्याला बाजारात जास्त भाव मिळतो.

• सूक्ष्म अन्नद्रव्ये: पीक फुलोऱ्यात असताना (पेरणीनंतर ३५ ते ४० दिवसांनी) १९:१९:१९ आणि शेंगा भरण्याच्या अवस्थेत ०:५२:३४ या विद्राव्य खतांची फवारणी केल्यास उत्पादनात लक्षणीय वाढ होते.

• संरक्षित सिंचन: जर सप्टेंबर महिन्यात पावसाचा मोठा खंड पडला आणि तुमच्याकडे विहीर किंवा विंधन विहिरीची सोय असेल, तर संपूर्ण शेत भिजवण्याची (Flood Irrigation) गरज नाही. फक्त बीबीएफच्या सऱ्यांमधून पाणी सोडावे. पाणी केवळ सऱ्यांमध्ये राहते आणि वरंब्याकडे झिरपते. यामुळे कमीत कमी पाण्यात (५०% पाण्याची बचत) संपूर्ण क्षेत्र ओलीताखाली आणता येते.

६. कीड, रोग आणि तण व्यवस्थापन

BBF पद्धतीमध्ये हवा खेळती राहत असल्याने दमट वातावरण तयार होत नाही, परिणामी बुरशीजन्य रोगांचा प्रादुर्भाव खूप कमी होतो.

• तण नियंत्रण: पेरणीनंतर आणि बियाणे उगवण्यापूर्वी (७२ तासांच्या आत) पेंडीमिथॅलीन ३०% ई.सी. १ लिटर प्रति एकरी २०० लिटर पाण्यात मिसळून फवारणी करावी, ज्यामुळे सुरुवातीचे ३० दिवस तण उगवत नाही. त्यानंतर गरज भासल्यास पेरणीनंतर २० दिवसांनी शिफारशीत तणनाशकाची (उदा. इमेझॅथापायर) फवारणी सऱ्यांमधून चालत सहज करता येते.

• कीड नियंत्रण: खोडमाशी आणि चक्रीभुंग्यासाठी पिकाच्या सुरुवातीच्या काळात निंबोळी अर्काची (५%) फवारणी करावी. प्रादुर्भाव वाढल्यास कृषी विद्यापीठाने सुचवलेले क्लोरँट्रानिलीप्रोल (कोराजन) किंवा अलिका या कीटकनाशकांची योग्य प्रमाणात फवारणी करावी.

कृषी विभागाचा संदेश आणि शेतकऱ्यांना आवाहन

महाराष्ट्र शासनाचा कृषी विभाग सद्यस्थितीत महाबीज आणि स्थानिक कृषी सेवा केंद्रांच्या माध्यमातून गावागावांत BBF यंत्रे अनुदानावर उपलब्ध करून देत आहे. तसेच अनेक शेतकरी उत्पादक कंपन्या (FPCs) आणि भाडेतत्त्वावरील सेवा केंद्रांकडे (CHCs) ही यंत्रे उपलब्ध आहेत.

शेतकरी बंधूंनो, पारंपरिक आणि जुनाट पद्धतीला चिकटून राहून आपण निसर्गाच्या लहरीपणाचा सामना करू शकत नाही. BBF तंत्रज्ञान हे केवळ उत्पादन वाढवण्याचे साधन नसून तुमच्या शेतातील सुपीक माती वाहून जाण्यापासून रोखणारे आणि पाण्याचा थेंब अन् थेंब जिरवणारे शाश्वत मॉडेल आहे. त्यामुळे या खरीप हंगामात आपल्या शेताचा किमान अर्धा भाग तरी या ‘रुंद वरंबा-सरी’ पद्धतीने पेरून पहा, आणि स्वतः आधुनिक शेतीचे यश अनुभवा.

“बदला शेतीची पद्धत, अवलंबा बीबीएफ तंत्र; तरच सुधारेल आर्थिक स्तर!”