Marathwada Crop Damage 2026: मराठवाड्यात यंदाच्या खरीप हंगामाला पावसाच्या दीर्घ खंडाचा मोठा फटका बसला आहे. कृषी विभागाच्या अधिकाऱ्यांच्या प्राथमिक आकलनानुसार आठ जिल्ह्यांतील उभ्या पिकांपैकी किमान 25% पिकांचे नुकसान झाले असण्याची शक्यता आहे. विशेषतः सोयाबीन मोठ्या प्रमाणात वाळले असून कापसाची वाढ खुंटली आहे; मका आणि तूरही अडचणीत आहेत. मात्र अधिकृत पंचनामे अद्याप पूर्ण झालेले नसल्यामुळे 25% हा अंतिम सरकारी नुकसानाचा आकडा नाही, ही बाब महत्त्वाची आहे.
45 दिवसांच्या पावसाच्या खंडाने वाढवले संकट
19 सप्टेंबरच्या ताज्या अहवालानुसार मराठवाड्याच्या अनेक भागांत जवळपास 45 दिवसांचा दीर्घ पावसाचा खंड पडल्याने जमिनीतील ओलावा मोठ्या प्रमाणात कमी झाला. कृषी अधिकाऱ्यांच्या प्राथमिक अंदाजानुसार याच कारणामुळे उभ्या पिकांचा मोठा भाग कोमेजला आहे.
परिस्थिती समजून घेण्यासाठी पावसाची आकडेवारी अधिक महत्त्वाची आहे. जूनपासून 19 सप्टेंबरपर्यंत मराठवाड्यात 424.5 मिमी पाऊस झाला. याच कालावधीची सरासरी 679.5 मिमी असून यंदाचा पाऊस सरासरीच्या 69.2% एवढाच आहे.
म्हणजे केवळ एकूण पाऊस कमी आहे असे नाही; पिकांच्या वाढीच्या महत्त्वाच्या अवस्थेत पडलेला दीर्घ खंडही नुकसानीस कारणीभूत ठरला आहे.
47.69 लाख हेक्टरवरील खरीप पिके
यंदा मराठवाड्यातील छत्रपती संभाजीनगर, बीड, जालना, नांदेड, परभणी, हिंगोली, धाराशिव आणि लातूर या आठ जिल्ह्यांत सोयाबीन, कापूस, मका आणि इतर खरीप पिकांची मिळून सुमारे 47.69 लाख हेक्टर क्षेत्रावर पेरणी झाली आहे.
त्यामुळे पावसाच्या तुटीचा प्रश्न केवळ एखाद्या एका पिकापुरता किंवा एका जिल्ह्यापुरता मर्यादित नाही.
सोयाबीनला सर्वाधिक फटका का?
सोयाबीनमध्ये फुले, शेंगा लागणे आणि दाणे भरण्याचा कालावधी उत्पादनासाठी अत्यंत महत्त्वाचा असतो. याच काळात पुरेसा ओलावा उपलब्ध नसल्यास शेंगांची संख्या, दाण्यांचा आकार आणि अंतिम उत्पादनावर परिणाम होऊ शकतो.
मराठवाड्यातील सोयाबीनच्या मोठ्या क्षेत्रात पिके पूर्णपणे वाळल्याचे, तर अनेक ठिकाणी ओलाव्याअभावी पाने फिकट-पिवळी पडल्याचे कृषी अधिकाऱ्यांनी सांगितले आहे.
म्हणूनच आता एखाद-दुसरा पाऊस पडला तरी पूर्णपणे वाळलेल्या पिकाचे नुकसान भरून निघेल असे गृहीत धरता येत नाही. दुसरीकडे अजून हिरवे असलेले आणि शेंगा भरण्याच्या अवस्थेतील पीक असल्यास उपलब्ध ओलावा काही प्रमाणात उपयोगी ठरू शकतो.
सोयाबीन अजून हिरवे असेल तर काय करावे?
वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठाच्या 18 सप्टेंबरच्या कृषी हवामान सल्ल्यानुसार, शेंगा भरण्याच्या अवस्थेतील सोयाबीनमध्ये जमिनीत पुरेसा ओलावा असल्यास 1% 00:52:34 म्हणजे 100 ग्रॅम प्रति 10 लिटर पाणी या प्रमाणात सकाळी किंवा सायंकाळी फवारणीची शिफारस करण्यात आली आहे.
मात्र पिकाची अवस्था, रोग-किडीचा प्रादुर्भाव आणि स्थानिक परिस्थिती वेगवेगळी असल्याने कोणतीही फवारणी करण्यापूर्वी स्थानिक कृषी तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे अधिक सुरक्षित आहे.
आता पाऊस आला तर सोयाबीन वाचेल का?
याचे एकच उत्तर संपूर्ण मराठवाड्यासाठी देता येणार नाही.
ज्या शेतात सोयाबीन पूर्ण वाळले आहे आणि शेंगांमध्ये दाणे विकसित झालेले नाहीत, तेथे उशिराचा पाऊस झालेल्या नुकसानाची भरपाई करू शकणार नाही. ज्या ठिकाणी पीक अजून हिरवे आहे, शेंगा भरणे सुरू आहे आणि मुळांची स्थिती चांगली आहे, तेथे ओलावा काही प्रमाणात मदत करू शकतो.
कृषी अधिकाऱ्यांच्या मते बीड आणि नांदेडसह काही भागांत नुकताच हलका ते मध्यम पाऊस झाला असला तरी आधीच झालेले मोठे नुकसान पूर्ण भरून निघण्याची शक्यता कमी आहे.
कापसाची वाढ खुंटली; उत्पादनावर काय परिणाम?
पावसाच्या दीर्घ खंडाचा दुसरा मोठा परिणाम कापसावर झाला आहे.
कृषी अधिकाऱ्यांच्या निरीक्षणानुसार अनेक ठिकाणी कापसाची वाढ खुंटली आहे आणि त्याचा अंतिम उत्पादकतेवर परिणाम होण्याची शक्यता आहे.
मराठवाड्यातील ताज्या कृषी अहवालांमध्ये कापूस पाते आणि फुलांच्या अवस्थेत असताना पातेगळ, फुलेगळ आणि काही ठिकाणी किडींचा प्रादुर्भाव दिसत असल्याचेही नमूद करण्यात आले आहे.
त्यामुळे आता पाऊस झाल्यानंतर शेतकऱ्यांनी फक्त ओलावा मिळाला म्हणून निश्चिंत न होता पाते-फुले, बोंडे आणि किडींची प्रत्यक्ष पाहणी करणे आवश्यक आहे.
मका आणि तुरीचीही परिस्थिती चिंताजनक
दीर्घ पावसाच्या खंडामुळे मका आणि तूर पिकांची स्थितीही खराब असल्याचे कृषी अधिकाऱ्यांचे म्हणणे आहे.
विशेषतः तुरीमध्ये वाढ खुंटण्याची आणि परिणामी उत्पादन कमी होण्याची शक्यता मराठवाड्यातील कृषी परिस्थितीच्या अहवालात नमूद करण्यात आली आहे.
यामुळे यंदाच्या खरीप नुकसानीचा परिणाम फक्त सोयाबीन-कापसापुरता मर्यादित राहणार नसून कडधान्य उत्पादनावरही लक्ष ठेवावे लागणार आहे.
18 ते 22 सप्टेंबरचा पाऊस किती महत्त्वाचा?
मराठवाड्यासाठीच्या ताज्या कृषी हवामान सल्ल्यात 18 ते 22 सप्टेंबरदरम्यान वेगवेगळ्या जिल्ह्यांत हलका ते मध्यम पाऊस, मेघगर्जना, विजा आणि काही ठिकाणी 30–50 किमी प्रतितास वेगाच्या वाऱ्यांची शक्यता वर्तवण्यात आली आहे.
21 सप्टेंबरला मराठवाड्यात बऱ्याच ठिकाणी हलका ते मध्यम पाऊस होण्याची शक्यता नमूद आहे. मात्र विस्तारित अंदाजात 18–24 सप्टेंबर आणि 25 सप्टेंबर–1 ऑक्टोबर या दोन्ही कालखंडांत विभागातील पाऊस सरासरीपेक्षा कमी राहण्याची शक्यता आहे.
म्हणून एखादा पाऊस झाला म्हणजे दीर्घकालीन पावसाची तूट संपली असे समजू नये.
पाऊस झाल्यास पाणी साचू देऊ नका
दीर्घकाळ कोरड्या वातावरणानंतर अचानक पाऊस झाल्यास दुसरी समस्या निर्माण होऊ शकते.
कृषी विद्यापीठाच्या सल्ल्यानुसार पिके, फळबागा, भाजीपाला आणि फुलपिकांमध्ये अतिरिक्त पाणी साचणार नाही याची काळजी घेऊन निचरा करावा. तसेच काढणीस आलेल्या मूग-उडीदाची काढणी करून माल सुरक्षित ठिकाणी ठेवण्याचा सल्ला देण्यात आला आहे.
सोयाबीनमध्ये पावसानंतर बुरशीजन्य रोग किंवा पांढरी माशी यांचा प्रादुर्भाव आहे का हेही तपासणे आवश्यक आहे.
अधिकृत पंचनामा अजून महत्त्वाचा
सध्या चर्चेत असलेला “किमान 25% नुकसान” हा कृषी विभागाच्या अधिकाऱ्यांचा प्राथमिक अंदाज आहे. अधिकृत पंचनाम्यानंतरच प्रत्यक्ष नुकसानाचे अंतिम प्रमाण स्पष्ट होईल. राज्याचे कृषिमंत्री दत्तात्रय भरणे यांनीही पंचनाम्यानंतर मराठवाड्यातील नुकसानीचे नेमके प्रमाण समोर येईल असे सांगितले आहे.
त्यामुळे “मराठवाड्यात प्रत्येक शेतकऱ्याचे 25% नुकसान निश्चित झाले” असा अर्थ या आकड्याचा नाही.
काही भागांत नुकसान यापेक्षा कमी, तर काही ठिकाणी खूप जास्त असू शकते.
उदाहरणार्थ, धाराशिवमधील पाहणी समितीने काही भागांत खरीप पिकांचे 80–85% नुकसान झाल्याचा प्राथमिक अंदाज व्यक्त केला आहे. समितीने काढणीपूर्वी पंचनामे करण्याची शिफारस केली आहे. हा धाराशिवमधील पाहणीचा अंदाज आहे; तो संपूर्ण मराठवाड्याचा अधिकृत नुकसान आकडा नाही.
पीक मोडण्यापूर्वी पुरावे जपणे का महत्त्वाचे?
पावसाअभावी पूर्णपणे वाळलेले सोयाबीन पाहून काही शेतकरी पीक मोडण्याचा निर्णय घेऊ शकतात. मात्र अधिकृत पाहणी, पंचनामा किंवा पीकविमा प्रक्रियेची गरज असल्यास पीक नष्ट करण्यापूर्वी आवश्यक नोंदी सुरक्षित ठेवणे व्यावहारिकदृष्ट्या महत्त्वाचे आहे.
शेताचा दिनांकासह फोटो/व्हिडिओ, पीक व नुकसान स्पष्ट दिसणारे फोटो, पेरणी व बियाण्याच्या उपलब्ध पावत्या, 7/12 व पीक नोंद, पीकविमा भरला असल्यास पॉलिसी/अर्ज तपशील आणि संबंधित प्रशासन किंवा विमा कंपनीला केलेल्या सूचनेची नोंद सुरक्षित ठेवा.
पीकविम्याच्या दाव्यासाठी मात्र संबंधित हंगामातील अधिकृत अटी आणि सूचना स्वतंत्रपणे तपासाव्यात.
मराठवाड्यात पाण्याचाही प्रश्न गंभीर
खरीप पिकांच्या नुकसानीबरोबरच पुढील रब्बी हंगाम आणि पिण्याच्या पाण्याचा प्रश्नही महत्त्वाचा होत आहे.
16 सप्टेंबरच्या विभागीय आकडेवारीनुसार मराठवाड्यात 31% पावसाची तूट होती. 780 लघु प्रकल्पांपैकी 596 आणि 76 मध्यम प्रकल्पांपैकी 54 प्रकल्पांमध्ये 25% पेक्षा कमी पाणीसाठा असल्याचे वृत्त आहे.
त्यामुळे खरीपाचे नुकसान झाल्यानंतर उपलब्ध पाणी सरसकट रब्बी पिकासाठी वापरण्याऐवजी पिण्याचे पाणी + जनावरांची गरज + रब्बी सिंचन यांचा एकत्रित हिशेब करणे आवश्यक ठरेल.
शेतकऱ्यांनी आता कोणत्या 5 गोष्टी कराव्यात?
- पीक लगेच मोडू नका: अधिकृत पंचनामा/पाहणीची माहिती स्थानिक कृषी व महसूल यंत्रणेकडून तपासा.
- नुकसानाचे पुरावे जपा: शेताचे स्पष्ट फोटो-व्हिडिओ आणि शेतीशी संबंधित कागदपत्रे सुरक्षित ठेवा.
- उरलेल्या पिकाची अवस्था तपासा: पूर्ण वाळलेले पीक आणि अजून उत्पादन देऊ शकणारे पीक यात फरक करा.
- पाऊस झाल्यास निचरा करा: अचानक पावसामुळे पाणी साचून दुसरे नुकसान होऊ देऊ नका.
- रब्बीचा निर्णय घाईत घेऊ नका: विहीर, बोअर, धरणातील उपलब्ध पाणी आणि जमिनीतील ओलावा पाहूनच पुढील पीक ठरवा.
पुढे काय?
राज्याचे कृषिमंत्री 19 सप्टेंबरला नांदेडमध्ये मराठवाड्यातील आठ जिल्ह्यांच्या परिस्थितीचा आढावा घेणार असल्याचे आजच्या अहवालात नमूद आहे. या बैठकीत जिल्हाधिकारी, कृषी आणि पशुसंवर्धन विभागांकडून पीकस्थिती, पाणी व चारा उपलब्धतेची माहिती घेतली जाणार आहे. त्यानंतर इतर महसूल विभागांचाही आढावा नियोजित आहे.
त्यामुळे KS Agrowon वाचकांनी आता विशेषतः अधिकृत पंचनाम्याची प्रक्रिया, नुकसानाचे अंतिम प्रमाण, मदतीसंबंधी शासन निर्णय आणि पीकविमा सूचना यावर लक्ष ठेवणे आवश्यक आहे.
निष्कर्ष
मराठवाड्यातील खरीप हंगामासाठी यंदाचा दीर्घ पावसाचा खंड निर्णायक ठरला आहे. 424.5 मिमी पाऊस, सरासरीच्या केवळ 69.2% पर्जन्यमान आणि जवळपास 45 दिवसांचा पावसाचा खंड यामुळे सोयाबीन, कापूस, मका आणि तुरीवर गंभीर परिणाम झाला आहे. कृषी अधिकाऱ्यांचा प्राथमिक अंदाज किमान 25% उभ्या पिकांच्या नुकसानीचा असला तरी अंतिम चित्र अधिकृत पंचनाम्यानंतरच स्पष्ट होईल.
आता शेतकऱ्यांसाठी सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे उरलेले पीक शक्य तेवढे वाचवणे, नुकसानाचे पुरावे सुरक्षित ठेवणे आणि रब्बी हंगामासाठी उपलब्ध पाण्याचा विचार करून नियोजन करणे.